Yaşam döngüsü analizi nasıl yapılır: ISO 14040'ın dört aşaması

Yaşam döngüsü analizi (LCA), çevresel ürün beyanından (EPD) ürün karbon ayak izine, SKDM'deki gömülü emisyon hesabından ekotasarım kararlarına kadar pek çok çalışmanın temelidir. ISO 14040 yöntemin ilkelerini ve çerçevesini, ISO 14044 ise gereklilikleri tanımlar. Bu yazıda dört aşamayı, temsilî bir cam ambalaj senaryosu üzerinden anlatıyoruz. Senaryo yöntemi göstermek içindir; rakam içermez.

Amaç ve kapsam: fonksiyonel birim ve sistem sınırı çalışmanın neyi karşılaştırabileceğini belirler

İlk aşamada dört soru yazılı olarak cevaplanır:

• Çalışmanın amacı: sonuç iç karar için mi, bir EPD için mi, yoksa kamuya açık bir karşılaştırma için mi kullanılacak?

• Fonksiyonel birim: ürünün gördüğü işlev hangi birimle ölçülecek?

• Sistem sınırı: hangi yaşam döngüsü aşamaları dahil?

• Veri kalitesi gereksinimleri: hangi veri tesise özgü olacak, hangisinde genel veri tabanları kullanılacak?

Örnek senaryo: bir cam ambalaj üreticisi, iki farklı şişe tasarımını karşılaştırmak istiyor. "Bir şişe" fonksiyonel birim olarak yanıltıcıdır, çünkü şişelerin hacmi farklıdır. Doğru birim, örneğin "bir litre içeceğin ambalajlanması" gibi işlevi tanımlayan bir birimdir. Sistem sınırı ise kum, soda ve geri dönüştürülmüş cam kırığının tedarikinden fırın çıkışına (beşikten kapıya) ya da kullanım sonrası geri dönüşüme kadar (beşikten mezara) çizilebilir.

Fonksiyonel birim, LCA'nın en kısa ama en belirleyici cümlesidir. İki ürünün karşılaştırılıp karşılaştırılamayacağı bu cümleyle belirlenir.

Envanter ve etki değerlendirmesi: veri toplanır, sonra etki kategorilerine çevrilir

Yaşam döngüsü envanteri (LCI) aşamasında sistem sınırı içindeki her süreç için girdi ve çıktılar listelenir: hammadde, enerji, su, taşıma mesafeleri, emisyonlar ve atıklar. Cam ambalaj örneğinde fırının doğal gaz ve elektrik tüketimi, cam kırığı oranı ve hammaddelerin taşıma mesafeleri bu aşamanın temel verileridir.

Envanterin kalitesi, kaynağının kaydına bağlıdır. Tesis verisi sayaç ve üretim kayıtlarından, tedarik zinciri verisi tedarikçilerden ya da güncel ve sürümü belirli veri tabanlarından gelir. Her verinin kaynağı ve yılı kayıt altına alınır.

Yaşam döngüsü etki değerlendirmesi (LCIA) aşamasında envanter verisi etki kategorilerine çevrilir:

• iklim değişikliği (kg CO₂e),

• asidifikasyon,

• ötrofikasyon,

• kaynak kullanımı ve su kullanımı gibi kategoriler.

Hangi kategorilerin raporlanacağı çalışmanın amacına bağlıdır. Bir EPD'de bu liste ürün kategori kuralı (PCR) ile belirlenir; ürün karbon ayak izinde yalnızca iklim değişikliği kategorisi raporlanır.

Yorumlama: sonuçlar sıcak noktalara, belirsizliğe ve kritik incelemeye göre okunur

Son aşamada sonuçlar üç açıdan değerlendirilir:

1. Sıcak noktalar: etkinin en büyük kısmı hangi aşamadan geliyor? Cam ambalaj örneğinde bu genellikle eritme fırınındaki enerji kullanımıdır ve cam kırığı oranının artırılması bu payı doğrudan etkiler.

2. Duyarlılık ve belirsizlik: varsayımlar değiştiğinde sonuç ne kadar değişiyor? Örneğin farklı bir elektrik emisyon faktörü sıralamayı değiştiriyor mu?

3. Tutarlılık: iki tasarım aynı sınır, aynı birim ve aynı veri kalitesiyle mi karşılaştırıldı?

Sonuçlar kamuya açık bir karşılaştırmada kullanılacaksa, örneğin "A şişesi B şişesinden daha düşük etkilidir" denecekse, ISO 14044 bağımsız bir kritik inceleme ister. Bu inceleme, karşılaştırmanın aynı kurallarla yapıldığını üçüncü bir gözle doğrular.

LCA çalışmasına başlamadan önce hazırlanması gereken dört kayıt

1. Amaç notu: sonucun nerede kullanılacağı (iç karar, EPD, kamuya açık karşılaştırma).

2. Fonksiyonel birim ve sistem sınırı tanımı: gerekçesiyle birlikte.

3. Veri listesi: her süreç için hangi verinin hangi kaynaktan geleceği.

4. Kural kontrolü: EPD hedefleniyorsa ürün kategorisine uyan güncel PCR.

Bu kayıtlar hazırsa aynı LCA modeli, ürün karbon ayak izi ve EPD gibi farklı talepler için yeniden kullanılabilir. EPD sürecinin adımlarını EPD belgesi nasıl alınır yazımızda anlatıyoruz.

Sıkça sorulan sorular

LCA ile karbon ayak izi arasındaki fark nedir?

Ürün karbon ayak izi, LCA'nın yalnızca iklim değişikliği kategorisine odaklanan bir alt kümesidir (ürün karbon ayak izi hesaplama). LCA ise iklimin yanında asidifikasyon, ötrofikasyon, kaynak ve su kullanımı gibi birden fazla etki kategorisini birlikte değerlendirir.

Beşikten kapıya ile beşikten mezara arasındaki fark nedir?

Beşikten kapıya analiz, hammadde edinimi ve üretimi kapsar; ürün fabrikadan çıktığında biter. Beşikten mezara analiz, buna dağıtım, kullanım ve kullanım sonu aşamalarını da ekler.

Kritik inceleme her LCA'da zorunlu mu?

Hayır. ISO 14044, kritik incelemeyi özellikle kamuya açıklanacak karşılaştırmalı iddialar için zorunlu tutar. EPD'lerde ise program operatörünün kuralları gereği bağımsız doğrulama yapılır.

LCA için hangi yazılımlar kullanılır?

LCA çalışmaları genellikle uzman yazılımlar ve bu yazılımlarla birlikte kullanılan ticari ya da kamuya açık veri tabanlarıyla yapılır. Yazılım seçiminden önemli olan, veri tabanının sürümünün ve kullanılan veri setlerinin raporda açıkça belirtilmesidir.

Semtrio, Şişecam'ın cam ve ambalaj ürün hatlarındaki yaşam döngüsü değerlendirmesini yürüttü. Ürünleriniz için LCA çalışmasının amaç ve kapsamını netleştirmek için yaşam döngüsü değerlendirmesi hizmetimizi inceleyebilir, sorularınız için bizimle iletişime geçebilirsiniz.